نوبل ادبیات سال ۲۰۰۸ چه کسی را شگفت زده میکند
هرچند نوبل ادبیات تضمین خوبی برای ماندگاری هیچ نویسندهای در جهان نیست، اما بیشک یکی از مهمترین اتفاقات ادبی سال به حساب میآید. نزدیک به صد و هفت سال از اولین پاییزی که تاج نوبل ادبیات بر سر نخستین پادشاهش یعنی «رنه فرانسوا آرماند پرودوم» شاعر و مقالهنویس فرانسوی گذارده شد، میگذرد اما در همین صد و چند سال گذشته نیز سوگند زمان به خوبی نشان داده که تنها داور جاودانگی هر ادعایی در جهان است. در میان صد و دو نویسندهای که در تمام این سالها نوبل ادبی بردهاند، تعداد نویسندگانی که امروز دیگر نامی ازشان در حافظه ادبی جهان باقی نمانده یا لااقل ناماشان در رسانههای ادبی دنیا دیده نمیشود، بیش از نیمی از این لیست بلند و بالا را تشکیل میدهد.
از جهتی دیگر، در همین سالها دهها نویسنده نابغه در گوشه و کنارجهان بودهاند که آکادمی نوبل این افتخار را نداشته که ناماشان در این کارنامهی صدساله دیده شود. لئو تالستوی، مارسل پروست، امیل زولا، مارک تواین، هنری جیمز، هنریک ایبسن، خورخه لوئیس بورخس و ولادیمیر ناباکوف همه از آن دسته نویسندگانیاند که اگر ناماشان امروز در آن لیست کذایی بود، قدر و منزلت نوبل ادبیات نیز بالاتر میرفت. در همین بین اگر آکادمی نوبل فرصت را غنیمت بشمرد و در این چند سال باقیمانده از زندگی جی.دی.سلینجر، میلان کوندرا و شاید ماریو بارگاس یوسا، آنها را که مقاماشان بسیار بالاتر از جایزه یک میلیون یورویی نوبل است به جمع نوبلیها بیافزاید، شاید کمی از اشتباهات گذشته خود بکاهد.
با تمام این حرفها، نوبل ادبیات به اندازه خود اتفاق ارزشمندی است. شاید اگر بهخاطر نوبل نبود، امروز ما در ایران با آثار جی.ام.کوتزی و ژوزه ساراماگو آشنا نمیشدیم و همچون دهها نویسنده بینظیر دیگر در جهان که امروز ناماشان هم به گوشامان نخورده، از شاهکارهایشان محروم میماندیم. نوبل همچنین در میان دهها جایزه معتبر ادبی دیگری که در دنیا برگزار میشود، جایزهی جذابتر، معتبرتر و شگفتانگیزتری است. به همین خاطر، روزهای نخست ماه اکتبر هر ساله با گمانهزنیهای زیادی از جانب رسانههای ادبی دنیا همراه است. امسال نیز منتقدان و رسانههای زیادی در جهان لیستها متعددی از برندگان احتمالی خود ارائه کردهاند و آنها را شایسته نوبل ادبیات سال ۲۰۰۸ میدانند.
اما نحوه انتخاب برنده نهایی جایزه نوبل ادبیات چگونه است؟ از پنجاه سال پیش، آکادمی نوبل تصمیم گرفت به منظور جذابتر و معتبرتر کردن جایزه خود لیست نامزدان نوبل ادبیات را علنی نکند. اما عمومی نشدن این لیست، به معنای وجود نداشتن آن نیست. هر ساله آکادمی نوبل از برندگان سالهای گذشته خود به همراه اعضای دائمی آکادمی نوبل، رسانههای ادبی، اساتید ادبیات دانشگاهها و رؤسای موسسات ادبی دنیا و همچنین نویسندگان بهنام نظرخواهی میکند. عموما این نظرخواهی از تمامی کشورهای جهان است. در نهایت هزاران نظرخواهی رسیده به آکادمی بررسی شده و پنجاه نامزد اول مشخص میشوند. لیست پنجاه نفری نامزدان نوبل ادبیات در اولین روز ماه فوریه هر سال مشخص میشود و از آن به بعد آکادمی تا ماه آوریل موظف است، لیست را بررسی کرده و لیست باریکتری از بیست نامزد معرفی نماید. لیست بیست نفری در تابستان به لیست نهایی پنجنفره کاهش مییاد و در ماه فوریه از تمامی اعضای دائمی آکادمی نوبل رای گیری میشود و برنده نهایی اگر بیش از نیمی از آن آرا را کسب کرده باشد، برنده جایزه ده میلیون کرونی نوبل ادبیات آن سال خواهد شد. هوراس اینگدال دبیر دائمی هیئتداوران جایزه نوبل ادبیات کسی است که هر ساله در حضور نمایندگان مطبوعات برنده نوبل را اعلام میکند.
رومن رولان، موریس مترلینگ، آنوتل فرانس، توماس مان، آندره ژید، ویلیام فاکنر، ارنست همینگوی، آلبر کامو، السکاندر سولژینیتسین، اورهان پاموک و بالاخره دوریس لسینگ از نوبلیهایی هستند که با همین سیستم انتخاب شدهاند. در این صد سال و اندی، چهار سال نوبل ادبیات برندهای نداشته است. ژان پل سارتر، بوریس پاسترناک و الکساندر سولژینیتسین از نوبلیهایی بودند که آن را نپذیرفتند. البته سولژینیتسین چهار سال پس از آنکه نوبل برد یعنی وقتی که از شوروی بیروناش کردند، جایزهاش را پس گرفت. ژان پل سارتر اما سرسخت بود و هیچگاه این کار را نکرد. وی در همین باره میگفت: «من ژان پل سارتر با من ژان پل سارتر برنده نوبل، با یکدیگر فرق میکند. نویسنده هیچگاه نباید خودش را به یک نهاد تبدیل کند، حتی اگر در افتخارآمیزترین شکلاش هم اتفاق بیافتد.»
و اما امسال نوبل ادبیات چه کسی را شگفتزده میکند؟ پانزده سال است که هیچ آمریکایی و بیست و دو سال است که هیچ فرانسوی نوبل ادبیات نبرده است. امسال هوراس اینگدال دبیر دائمی هیئتداوران جایزه نوبل ادبیات در اظهارنظری شگفتی رسانههای ادبی جهان را برانگیخت. وی صریحا گفت که هنوز اروپا در ادبیات جلوتر است و آمریکایی درجا میزنند و به طور ضمنی گفت که امسال هیچ آمریکایی نوبل نمیبرد. به اعتقاد اینگدال آمریکاییها به اندازه کافی رمانهای خارجی ترجمه نمیکنند و به همین خاطر از فضای ادبی جهان فاصله گرفتهاند. این اظهارات خشم آمریکاییها را برانگیخت، به طوری که سردبیر «نیویورکر» معتبرترین مجله ادبی جهان گفت: «از آکادمیای که در انتخاب نکردن ناباکوف و خیلیهای دیگر دچار اشتباه شده، این گفتهها بعید نیست.»
بعضی از نویسندگان جهان همچون پل آستر معتقدند که هیچگاه نوبل نمیبرند چون ویژگیهای یک نویسنده نوبلی را ندارند. وقتی با آستر گفتوگو میکردم، همچین چیزی گفت. همین سئوال را هم از املی نوتومب فرانسوی کردم و او هم گفت که از نظر نوبلیها نویسندهای جدی نیست و مطمئن است که هیچگاه نوبل نخواهد برد. اما این ویژگیها کدامند؟ بسیاری از منتقدان ادبی معتقدند که سیاسیکاری یا فعالیتهای جانبی یک نویسنده مهمترین این ویژگیها است. به طوری که دوریس لسینگ را مادر فمینیستهای جهان مینامند، یا اورهان پاموک چندی بخاطر کندوکاو در قتل عام ارمنیها در زندان ترکیه به سر برد. سولژنیتسین نیز با انتشار کتاب «مجمعالجزایز گولاگ» خاطراتش را در زندانهای شوروی کمونیست بازگو کرد. با وجود تمام این مثالها، آکادمی نوبل بیشتر مواقع موجب شگفتی جهانیان شده، همانطور که سال گذشته با اعلام خبر رسیدن نوبل سال ۲۰۰۷ به دوریس لسینگ اتفاق افتاد. تقریبا دیگر کسی نامی از لسینگ در گمانهزنیها نمیبرد، همانطور که کسی این روزها نامی از سلینجر و کوندرا نمیبرد، چرا که سالها پیش آکادمی تلویحا در مراسمی به لسینگ گفته بود که از او خوشاشان نمیآید و هیچگاه به او نوبل نمیدهند. به همین خاطر سال گذشته منتقدان نوبل لسینگ را حداقل بیست تا سی سال امری دیرهنگام توصیف کردند.
امسال فرانسویها نام از «ژان ماری گوستاو لوکلزیو» نویسنده رمان «بیابان» و مجموعهی «موندو و داستانهای دیگر» میبرند. خبرگزاری فرانسه نیز با انتشار گزارشی در همین رابطه سر و صداها را بیشتر کرد و نام «لوکلزیو» را بر سر زبانها انداخت. اما نام لوکلزیو در گمانهزنیهای رسانههای انگلیسی به سختی دیده میشود. آمریکاییها ظاهر از اظهارات اینگدهال ناامید نشدهاند و فیلیپ راث و جویس کرول اوتس را نام میبرند. از آمریکای لاتین نام ماریو بارگاس یوسا و کارلوس فوئنتس به گوش میرسد. فرانسویها بهجز لوکلزیو، ایوبنفوا شاعر نامدارشان را نیز نامزد کردهاند. آنتونیو تابوکی نویسنده رمان «میدان ایتالیا» نیز از دیگر نامزدان اروپایی است. از کانادا مارگارت آتوود برنده جایزه امسال پرنساستریاس اسپانیا قد علم کرده و از آسیا نیز نام هاروکی موراکامی از ژاپن، علی احمد سعید از سوریه و اموز اوز از اسرائیل در گمانهزنیها دیده میشود. از چک نیز ارنوست لوستیگ بر سر زبانها است و آدونیس و کلودیو ماگریس ایتالیایی نیز در چندین و چند لیست ازشان نام برده شده است. کسی دیگر از سلمان رشدی نام نمیبرد چرا که سالها پیش آکادمی نوبل گفته بود که رشدی نویسنده عامهپسندی است و به درد نوبل نمیخورد. پیشبینیهای خودم: ماریو بارگاس یوسا، فیلیپ راث، هاروکی موراکامی، سلمان رشدی و یک احتمال بزرگ هم میدهم که برنده امسال نویسنده کاملا پرتی باشد. برنده امسال نوبل ادبیات پنجشنبه نه اکتبر سال ۲۰۰۸ راس ساعت یازده به وقت گرینویچ اعلام خواهد شد.
پرونده ویژه نوبل ادبیات ۲۰۰۷ در سیب گاززده | جوایز ادبی سال ۱۳۸۷ در سیب گاززده